ทำขวัญข้าวขึ้นยุ้ง

ทำขวัญข้าวขึ้นยุ้ง

ทำในเดือนยี่ เมื่อเก็บเกี่ยวข้าวเสร็จแล้ว และหลังจากการนวดข้าวเรียบร้อยแล้ว ก็มักจะนิยมทำพิธีขวัญข้าว เพื่ออัญเชิญแม่โพสพให้ละไร่นาตามข้าวเข้ามายังที่เก็บ ซึ่งอาจจะเป็นกะล่อม (หรือกระพร้อม ซึ่งคล้ายกระบุงขนาดใหญ่สานด้วยไม้ไผ่ เก็บข้าวได้จำนวนมาก) หรือยุ้งฉาง

ชาวนาจะทำพิธีกันเอง โดยมีการปั้นแต่งหรือใช้ดินปั้นเป็นหอย ปู ปลา ใบยอ ตุ๊กตาแม่โพสพ ผ้าไหม รวมใส่เข่ง ทำพิธีเรียกขวัญข้าวมาในเข่ง มีสร้อยไว้ในเข่งถวายแม่โพสพ จุดธูปเทียนเรียกขวัญบอกให้เข้าบ้าน จะทำกันที่ลานนวดข้าวหรือที่ลานบ้าน

ที่ฉางข้าวจะให้มีหมอเป็นผู้ทำพิธี มีใบเงินใบทอง มะพร้าวอ่อน ข้าวใส่ขันมีทัพพีตักข้าว บายศรีปากหม้อปากไหตั้งที่ยุ้ง จะทำกันตอนเดือน 3 – 4 บางแห่งอาจมีผ้าถุง สไบ กระจก หวี นำไปไว้บนยุ้งเจ็ดวัน เพื่อให้แม่โพสพที่มาอาศัยใช้ได้

บางคราวอาจทำพิธีให้เป็นพิเศษ โดยการนำหมากพลู ผลไม้ เช่น ส้ม ขนม ผ้าแดง ผ้าขาว ด้ายแดง ไข่หนึ่งฟอง ข้าวปากหม้อสามชิ้น เพื่อเรียกขวัญที่อยู่กลางไร่นามาประจำไว้ที่ยุ้งข้าว
อนึ่ง ภายหลังการเก็บเกี่ยวข้าวเสร็จในเที่ยวสุดท้ายก็จะพูดว่า “ไปแม่โพสพ ไปอยู่บ้านเรา” การเชิญแม่โพสพไปอยู่ที่บ้าน เนื่องมาจากมีความเชื่อเกี่ยวกับแม่ของชาวโซ่งว่า “ไม่มีพ่อแย่ ไม่มีแม่ตาย” หรือ “ผู้ชายถ้ามีเมีย เมียตายเหลือแต่พ่อ ลูกจะเดือดร้อนไปด้วย เพราะพ่อไม่สนใจเท่าแม่”

ดังนั้น แม่โพสพจึงเป็นผีที่สำคัญในไร่นาที่ชาวนาต้องทำพิธีบูชาให้หลายครั้ง จากการสำรวจข้อมูล พบว่าปัจจุบัน การปฏิบัติการทำขวัญข้าวขึ้นยุ้งลดลงไปมาก ทั้งนี้เพราะปัจจุบัน ภายหลังเก็บเกี่ยวนวดเสร็จ ผลผลิตจะตกไปอยู่ในมือพ่อค้าข้าวเจ้าของโรงสีทันที ชาวนายเป็นส่วนน้อยที่ยังคงนำข้าวมาใส่ไว้ในยุ้ง ซึ่งกรณีนี้อาจจะยังคงปฏิบัติพิธีนี้อยู่

สุนีย์ ประสงค์บัณฑิต. ประเพณีสิบสองเดือน : พิธีกรรมที่เปลี่ยนไป.  กรุงเทพฯ : ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร, 2546.